Ուշ խորհրդային և անկախության արձակի նշանավոր դեմքերից է Ռուբեն Հովսեփյանը (1939–2016)։ Նրա պատմվածքներում, վիպակներում ու վեպերում արձանագրվել են այդ շրջանների հայ իրականության կենդանի պատկերներն ու հարաբերությունները։ Հովսեփյանի գրական մուտքը՝ 1960-ականներին էր, մի շրջանում, երբ հայ արձակում նկատելի էր պարզ ու փոքրածավալ պատումներում հոգեբանական բազամաշերտության հասների ձգտումները։ Նրա հատկապես այս շրջանի պատմվածքները բնութագրվում են լեզվի պարզությամբ, իրականության ճշգրիտ դիտումներով և կերպարների կենսական հավաստիությամբ։
Ռ․ Հովսեփյանի նշանակալի գրքերից են՝ «Որոնումներ» (1965), «Երկու վիպակ։ Ճիչ։ Հայոց թաղ» (1970), «Ամենատաք երկիրը» (1977), «Երկար, հրաշալի օր» (1980), «Ես ձեր հիշողությունն եմ» (2003), «Ծիրանի ծառերի տակ» (2006) և այլն։ Այս ժողովածուներում և վիպակներում գրողը արծարծում է մարդու հասունացման, արժանապատվության, սոցիալական դերերի, ինքնության, ազգային ճակատագրի թեմաները։
Արձակագրի առաջին՝ «Որոնումներ» (1965) ժողովածուի «Ես և հայրս» պատմվածքը կառուցված է քաղաքային առօրյայի մի պարզ դրվագի վրա, որտեղ սակայն նրբորեն ներկայցավում է սերունդների հարաբերությունների բարդ խնդիրը։ Հայրն ու որդին տարիքային ու հոգեբանական տարբեր տարածություններում են, ինչը հեռացնում է նրանց։ Որդին հասկանում է, որ նրանց միջև աստիճանաբար մեծ տարածություն է առաջանում։ Ասյ գիտակցումն էլ ստեղծում է տարածությունը կրճատելու ու մերձեցման ցանկություն ու հնարավորություն։ Հայրն էլ հաշտվում է որդու հասունացման փաստի հետ։ Պատմվածքը ներկայացնում է հերոսի՝ պատանեկությունից դեպի հասունություն տարիքային անցման մի նուրբ պահ, երբ առանց սերունդների միջև բաց բախման, լուռ, գրեթե աննկատ, փոխվում են հարաբերություններն ու դերերը։
Ես և հայրս
Ես ուշ հասա կանգառին, և հենց շարժվեց տրամվայը, նստեցի։ Հայրս արդեն վագոնի կենտրոնում էր։ Ինձ չնկատեց։ Վագոնը լեփ-լեցուն էր։ Մի քանի անգամ
ցանկացա ճեղքել մարդկանց պատնեշը, մոտենալ՝ չհաջողվեց։ Մենք համարյա միշտ միևնույն տրամվայով ենք աշխատանքից տուն դառնում։
Հոգնած ենք լինում, բաղձում մի փափուկ նստարան և տրամվայի դանդաղ, համաչափ ընթացք։ Բայց տրամվայը միշտ էլ լիքն է լինում և արագ ընթանում, ամբողջ
«կոկորդով» մեկ բղավելով։ Մարդկանց գլուխների վրայից տեսնում եմ հորս հոգնած դեմքը։ Նա լուսամուտից անտարբեր դուրս է նայում։ Շուռ չի գալիս մինչև իսկ այն ժամանակ, երբ հրում են իջնողները։ Հետո մի գլուխ ծածկում է հորս դեմքը։ Ընդհանրապես լավ է բարձր հասակ ունենալը, բայց ոչ տրամվայում։ Իսկույն աչքի ես ընկնում։
Ես նայում եմ ուղևորներին։ Ես սիրում եմ նայել աշխատանքից վերադարձող մարդկանց։ Դեմքերին նայելով կարելի է ամեն ինչ իմանալ։ Հաստ պայուսակով և
ավելի հաստ փորով այս մարդն անպայման հաշվապահ է։ Դժգոհ է երևում, բայց ոչ այնքան աշխատանքի վայրից, որքան տրամվայի ուղևորներից։ Ախր, նրան ամեն-
քից շատ է հարկավոր ազատ նստարան։
Երկու կարմիր-կարմիր շրթունքներ հեռանում են իրարից մի մատնաչափ ու էլի միանում։ Աղջիկը հորանջում էր։ Ձեռքերն ազատ չէին, թե չէ միայն աղջիկներին
հատուկ ձեռքի գեղեցիկ շարժումով կփակեր բերանը։ Նա երևի քարտուղարուհի է որևէ մինիստրությունում։ Ես սիրում եմ նայել աղջիկներին։ Նրանք ծաղիկների
են նման։ Ճիշտ է, երբ հորս հետ եմ լինում, գողունի եմ նայում կամ՝ բոլորովին չնկատելու դնում, բայց երբ մենակ եմ լինում... Այնքան եմ նայում, մինչև որ նրանք
պատասխան հայացք են նետում վրաս։ Ինչ հայացքներ ասես, որ չեն լինում նման պահերին։ Մեկը բարկացած է նայում, կիտելով սև հոնքերը, մյուսն աշխատում է
հնարավորության սահմաններում ցույց տալ ձեռքի մատանին, երրորդը ժպտում է (ամենից շատ այդ պահերին եմ ինձ լավ զգում)։ Երբեմն էլ ինձնից համառ են նայում։
Ես պարտվում եմ։
Այս կինը տնային տնտեսուհի է։ Լի պայուսակով շուկայից է վերադառնում։ Բայց ինչո՞ւ այսքան ուշ։ Երևի ուրիշ գործերով է զբաղված եղել և մոռացել է ճաշի մասին։
Հիմա տանը ամուսնու հետ կսկսվի... Աշխատանքից վերադարձող ամուսինները սիրում են, երբ ճաշը պատրաստ է լինում։ Իմ հայրը երբեք առիթ չի ունեցել վիճել
մորս հետ այդպիսի հարցերով։ Միշտ էլ մեր ճաշը պատրաստ է եղել ժամանակին։ Ես քիչ էլ առաջացա։ Կարող էի լրիվ մոտենալ հորս, բայց կանգ առա։ Իմ հասակի
մի աղջիկ քաղաքավարի կերպով վեր ելավ տեղից։
-Նստեցեք, հայրիկ։
«Հայրիկը» հայրս էր։ Շփոթված նստեց, մոռանալով շնորհակալություն հայտնել։
Վայ, ինչքան ճեիմակ մազեր ունի հայրս։ Ինչո՞ւ մինչև այժմ չէի նկատել։ «Նստեցեք, հայրիկ»։ Հայրս է՞լ հասավ այդ հասակին։ Մեծացել է հայրս։
Ես մի պահ բարկանում եմ քաղաքավարի աղջկա վրա ու թեթևակի հրում նրան, թեպետ տրամվայը չէր ցնցվում։ Չափից ավելի շատ քաղաքավարի են այս
աղջիկները։ Ինչո՞ւ նկատեց, որ մեծացել է հայրս։ Իմ մեծանալը ոչ ոք չի նկատում։
Անցյալ օրը մեր գործարանի հավաքույթում մի աղջկա հետ ծանոթացա։ Լավ աղջիկ էր։ Ուզում էի խորացնել մեր զրույցը, մինչև անգամ հրավիրեցի կինոնկար
դիտելու, իսկ նա, թե՝ «Դու դեռ փոքր ես»։ Այ, թե ինչ։ Նույնիսկ հայրս չի նկատում։ Մի տարուց ավելի ծխում եմ, իսկ նա չի ընդունում այդ։ Չի ընդունում բառիս լայն
իմաստով։
«Ծխում է։ Դրան մի տեսեք։ Երեկ չէ մեկել օրը ավարտեց դպրոցը, հիմա էլ ծխում է»։ Պարզապես չի ցանկանում ընդունել, որ «երեկ չէ մեկել օրը» մոտավորապես երեք
տարի է, ու ես ոչ թե նախկին դպրոցականն եմ, այլ քսանամյա երիտասարդ, որն արդեն որակավորում ունի գործարանում ու համարյա նույնքան աշխատավարձ է
ստանում, որքան և ինքը։ «Ծխում է»։
Ահա և մեր կանգառը։
Ես ետ եմ քաշվում, որ հայրս չտեսնի ինձ։ Նա իջնում է դանդաղ, գլուխը կախ։
Ինչ-որ բանի մասին է մտածում։ Չէ, դա բոլորովին էլ հոգնածությունից չէ։ Գրպանից հանում է ծխախոտատուփը և գլանակ վառում։ Մոտենում եմ։
-Դու այս տրամվայո՞վ եկար,- ասես ինչ-որ բանից վախեցած, հարցնում է հայրս։
-Ոչ, ավտոբուսով,- ստում եմ ես, ինքս էլ չիմանալով թե ինչու։
Հայրս ագահաբար կուլ է տալիս ծուխը, հետո այն դուրս հանում բերանից, քթանցքերից։ Անդիմադրելի պահանջ եմ զգում ծխելու։ Ուզում եմ որևէ պատճառով
ետ ընկնել, բայց` հայրս կանխում է ինձ։ Նույն դանդաղ շարժումով գրպանից հանում է ծխախոտատուփը և մեկնում ինձ։ Ես ապշած եմ։
-Ծխիր։
-Հայրիկ...- Ինձ թվում է, թե հորս աչքերում արցունքներ են երևում։ Ինչո՞ւ։ Ոչ, նա ժպտում է։
-Վերցրու։- Ամաչելով վերցնում եմ գլանակը։ Հայրս հետաքրքիր չափում է ինձ ոտքից գլուխ։ Ի՞նչ է պատահել հորս։
-Լավ բան չէ ծխելը, բայց որ սովորել ես, ծխիր։ Դու արդեն բավականին մեծ ես։
Մենք մոտենում ենք մեր տան շքամուտքին։ Դեռ դռան մոտից զգում եմ մորս պատրաստած ճաշի բույրը։ Սեղմում եմ կոճակը՝ զրընգ...
Բաց արա դուռը, մայր, աշխատանքից դարձել են մեծ մարդիկ։