Մաշի ձեռս, դառնա ի հող
Գիրս մնա հիշատակող։
Հայ միջնադարյան գրքաստեղծ վարպետներին լավագույնս բնութագրող այս հայտնի խոսքով է բացվում Դերենիկ Դեմիրճյանի «Գիրք ծաղկանց» սիրված պատմվածքը կամ վիպակը։ 1935 թվականին գրված այս գործում հեղինակը 20-րդ դարից հայացք է նետում միջնադար՝ փորձելով վերստեղծել դրվագներ հայ միջնադարյան վանքերի ու ձեռագրական կենտրոնների կյանքից՝ ցույց տալով ձեռագրաստեղծման խորհրդավոր երևույթի մասնակիցներին, որոնցից շատերը անհայտ են մնացել։ Հեղինակը պատմում է նրանց կյանքի, մղումների, նպատակների ու ապրումների մասին։ Դ․ Դեմիրճյանի նպատակը չի եղել միջնադարյան հայ վանական կյանքի ճշգրիտ պատկերի ներկայացումը, ինչի պատճառով էլ այդ իրականությունը ներկայանում է մի կողմից որոշակիորեն իդեալականացված, մյուս կողմից Խորհրդային գաղափարախոսության կաղապարներով։ Հեղինակը ձգտել է ցույց տալ ստեղծագործող անհատի կայացումն ու միջավայրի հակասությունները։ Խնդիր, որ արդիական է բոլոր ժամանակներում և նաև Խորհրդային բռնապետական իրականության մեջ, որտեղ ստեղծվում էր այս գործը։ Ժամանակավոր հակասություններին, սակայն, պատմվածքում հակադրվում է այն գաղափարը, որ մնայուն արժեքները՝ գիրը, գիրքը, աստվածահաճո ու գեղեցիկ գործը հավերժ կյանք ունեն, նույնիսկ այն դեպքում, երբ նրանց ստեղծողների անունները մոռացվում են։ Պատմվածքը վերածվում է գրի ու գրքի ներբողի՝ միաժամանակ բացահայտելով՝ թե՛ հերոսների գրքի նկատմամբ պաշտամունքի ակունքները, թե՛ հայ ժողովրդի գրքասիրության արմատները։ Հայ ձեռագիր մատյանները ստեղծումից հետո երկար չարչարանաց ճանապարհ են անցել՝ իրենց ստեղծող ժողովրդի ճակատագրի հանգույն։ Գրքերը մարդկանց պես հաղթահարել են փորձություններն ու դժվարությունները և մեր ժողովրդի հոգատարության ու սիրո շնորհիվ փրկվել՝ մեր օրերին փոխանցելով գլխավոր պատգամը․ գիրքը հարատև կենդանություն է։ Հայ մարդը, հաճախ իր կյանքի գնով, փրկել է մատյանները, որոնք էլ ապահովել են ժողովրդի հարատև գոյությունը։ Ներկայացնում ենք հատված Դերենիկ Դեմիրճյանի այս ստեղծագործությունից։
ԳԻՐՔ ԾԱՂԿԱՆՑ
(հատված)
Ձորում սոսափեցին ուռիները, մտածեցին և կրկին սոսափեցին: Հետո պաղ գետի պես ձորավերևից հոսեց աշունը և գնաց ձորնիվայր: Սոսափին խառնվեց և մի ուրիշ սոսափ: Դա ջրաղացի բանդի մամռահոտ ջուրն էր: Բաց թողեց ջրաղացպան Հակոբը բանդի ջուրը։ — էլ կարիք չկա նավերից ջուրը հոսեցնելու:
Սով է համայն երկրում:
Հակոբը ուռենու տակ խորհուրդ արեց իր երիտա սարդ որդու հետ.
— Գնա, Հուսիկ, Դամասկոս: Աղորիքները կանգնեցին: Գնա, ցորեն բեր, ցանենք, կենդանությունը չմարի: Հուսիկի կապույտ աչքերը թախծալի ժպտացին: Նա
կրկնեց
— Կենդանություն:
Ու բերանաբաց ժպիտով նայեց հորը:
— Ի՞նչ ես հիմար մտիկ տալիս: Խելքդ գլուխդ հավաքիր, երկիրը կործանվում է:
Հակոբը մտավ ջրաղաց, հանեց անկյունից մի ծաղկավոր խալաթ, հինգ մետաքս թաշկինակ և հետո կաշվե մատներով շոշափեց ու քսակից հանեց երեսուն դահեկան:
— Տասը բահ եմ շինել — նրա գինն է: Խալաթը ծախելով ճանապարհը կկտրես, մի քիչ էլ կբանես, կբերես, գարնան մի բան գցենք հողին բերանը: Կենդանությունը չմարի:
Հուսիկը նայում է հոր աչքերին: Հայրը ազդում է նրան բնության նման: Նա ինչ-որ խորը, սարսափելի բան է ասում:
Հուսիկը ճանապարհ ընկավ դեպի Դամասկոս:
Գնում է Հուսիկը մի կապույտ, տրտմալի ժպիտ աչքերում։ Հեռավոր կապույտը, հեռավոր հայրենիքի:
Հրաշեկ ճանապարհներ են կտրում երկիրը: Նրանք տանում են բուրալի հակեր՝ արմավի, ցորենի, փստոցի, սուրճի:
Գնում է Հուսիկը, կարծես աշխարհի վրայով և մտածում է: Եվ լուրովի ժպտում է չարաճճիորեն
— Ի՞նչ էր ասում հայրը՝ «Կենդանությունը չմարի»: Ո՞վ, ի՞նչը կփրկի մարդուն: Հողը, կխլեն: Ամիրա՞ն իր զորքերով, նրա դեմ կանգնած են սելջուկների, թաթարների իշխանները, հեղեղ հեղեղի միջով գալիս են թափում, ջնջում իրար: Գուցե հարստությո՞ւնը, բայց տեսավ Հուսիկը, թե ինչպես մերկացան հարուստները, ոսկին գնաց, մնացին կմախքները: Ուրեմն ի՞նչը կպահի կենդանությունը, ո՞րն է վեմը կենդանությանը.
Վե՛մը, - ահա թե ինչ է որոնում Հուսիկի միտքը:
Ու երերում է Հուսիկը քրտնախաշ, ազազիլ տատասկի պես արևի դեղին ծովի մեջ։
- Այ, եթե մարդ թռչուն դառնար, փախցներ իր հետ ոսկին, հացը զգեստը կյանքը: - Բայց ի՞նչ օգուտ անգղներն ու արծիվները երկնքում կբզկտեին մարդուն և կհափշտակեին նրա բոլոր ինչքը։
Ոսկեփոշի քաղաքը հուրհրատում էր արևի լույսով: Մի հախուռն բազմություն եռում է այնտեղ։ Հուսիկի աչքերը խայտացին, շլացան:
Ահա մի կրակոտ երիտասարդ` բրոնզե ձեռքերն օդի մեջ, ծռում է մի հրացայտ սուր: Պողպատը ցնցվում է ու շիտակվում օձի պես: Նրան շրջապատել են պղնձե երիտասարդները: Նրանք ծիծաղում են սադաֆի ատամներով: Ուղտեր են չոքել չինարների շուրջը, նրանց կողքին ցաքուցրիվ
հակերն են ցորենի ու բյուր բարիքների:
Նստեց հոգնած` այդ հակերի մոտ, մեջքը տվեց չինարու բնին: Արևը կիզում է նրան, տոթը խեղդում: Նայում է շուկան շրջանակած տներին, մարդկանց —
բոլորը խանձված են բարկ արևից: Կապուտակ ջրերի կոհակներ վետվետացին Հուսիկի աչքերում: Նա անգամ զգաց նրանց սառցի շրթերը իր պապակ շուրթերին: Քուն է գալիս աչքերին: Նայում է մշուշոտ հայացքով: Երկար էր նայում, քնե՞լ էր և զարթնել, չէր հիշում. նայեց և ահա տեսավ իր դեմ մի խառնված բազմություն, որ ծիծաղելով իրար ձեռքից առնում և բարկ մատներով կոպիտ բացուխուփ էին անում մի գիրք: Հուսիկը վեր կացավ, գրավվելով ինչ-որ ծանոթ բանով: Ի՞նչ է դա: Այո, այդ գրքի տեսքը: Նա տեսել է դրանցից: Մոտեցավ: Անզգույշ, կոշտ եղունգներ քերում էին գրքի կողերը: Մի ուրիշ ձեռք խլեց գիրքը և ինքը սկսեց տնտղել նրա սևակաշի, արծաթ պատյանը: Հետո բացեց գիրքը և նայեց էջերին:
Գարուններ բացվեցին և մրգահաս աշուններ, երկինքներ սուտակ, բուրաստաններ, հրեղեն վարդեր, վագրեր ոսկեձույլ և ծաղիկներ մանվածապատ, ջերմ, հափշտակված, հրճվալից: Հուսիկի աչքերում նկարվեցին իր լեռների, հովիտների մտերիմ գույները:
Ի՞նչ էր գրած այս գրքում, որ այդպես ջերմագին ծաղկազարդված էր: Գիրքը ծախում էին: Ծախողը մի արաբ զինվոր էր, բարեդեմ ու անհոգ: Նա ձեռք էր բերել այդ իրը արշավանքի ժամանակ և հիմարություն էր արել բերելու մինչև Դամասկոս... «Ինչի՞ն էր պետք»:
— Հը, ի՞նչ տամ, — բերանը ծիծաղով ծռում է մի ուրախ մարդ
— Երեսուն դահեկան:
Գնորդը փռթկաց, և գիրքը թռավ, ընկավ գետին, փոշու մեջ: Մյուսները ոտներով խփեցին այս ու այն կողմ: Զինվորը ծիծաղեց, գնաց ծուլորեն վերցրեց գիրքը և բռնեց ձեռին: Զվարճանում է, որ ինքը ծախում է, նրանք էլ չեն առնում:
Հուսիկը մոտ գնաց և գիրքը շոշափեց: Տաք էր արծաթը նրա մատների մեջ: Բացեց գիրքը: Նայեց նրան թեթև, հանդարտ: Աչքեր երևացին ծաղիկների միջից: Մի գարնանային իմաստություն, մի հարատև կենդանություն բուրեց նրանց միջից: Գիրքը հանգիստ էր մի մարդու նման, որ գիտե կյանքի բոլոր օրենքները և կենդանության գաղտնիքը և չի վախենում մահից, սիրում է կյանքը և հավատով է ճակատագրի դեմ։ Հուսիկը հեգելով կարդաց: «Զի աշխատք սուրբ են»:
Հուսիկը հիշեց, հիմա միայն հիշեց, իր գինեսեր ու զվարթ Սարգիս ապուպապին, որի մասին ասել էին, որ մի առույգ որմնադիր էր եղել: Երգում էր եղել «բանելիս», երգում՝ աղետների օրերին և երբեք չէր ծերանում: Մի անգամ գործից վերադառնալով նա տեսել էր, որ իր տունը կողոպտել էին: Ցիպ մերկացավ ընտանիքը: Բայց Սարգիս ապուպապը քահ-քահ ծիծաղել էր.
— Ձեռքս չեն գողացել:
Ամենանեղ օրերին նա միշտ ասելիս էր եղել. «Կաշխատենք-կապրենք»:
Այս էր ասել նաև նրա որդին՝ երևելի կառուցող, սրա որդին և վերջինի որդին՝ Հուսիկի հայրը: Եվ ասել էր հայրը, լսել էր սրա հայրը, և սա էլ լսել էր իր հորից, որ ամենամեծ բանն աշխարհում աշխատանքն է:
«Աշխատանքը սուրբ է» — այսպես է գրած գրքում, ասելիս են եղել Հուսիկի պապերը — բոլորն աշխատավոր: Կրկին կարդաց.
— «Զի աշխատք սուրբ են»:
Ուրեմն սա այն գիրքն է...
Հուսիկի աչքերը վառվում են և միտքը կորչում հեռուն...
Նա հանեց իր դրամները և տվեց զինվորին: Սա վերցրեց, գիրքը աշխույժ խոթեց Հուսիկի բուռը և ծիծաղելով գնաց: Ծիծաղեցին նրա հետևից մյուսները և զարմացած նայեցին Հուսիկին:
Սա երազում էր:
Մոտեցան ուրիշ օտար մարդիկ, նայեցին գրքին, Հուսիկին: Ու մինչ սա գիրքը դնում էր իր տոպրակը, մի ծանոթ ձայն սթափեցրեց նրան, Սողոմոնն էր, իր
հայրենակիցը:
— Դու խելա՞ռ ես, թե՞ հիմար: Փողդ տվիր գրքին:
— Հա, — կոտրած ժպիտով, փոքր-ինչ հիմար նայում է Հուսիկը Սողոմոնին:
— Ապա գարնան ինչ ես ցանելու:
Հուսիկը ապուշ նայում է և աչքերում առկայծում է թախծալի մի շող:
Շփոթված է, թե՞ կատակ էր արեց:
— Հիմա գնա տուն, անխելք:
Կգնա տուն և սովը նստած կլինի այնտեղ: Մոխրագույն մի անդունդ է ընկղմում գիրքը: Էլ ոչինչ չի երևում:
Ի՞նչ եղավ Հուսիկը, ինչպե՞ս վերապրեց սովը: Այսինքն մահը: Խենթ, խենթ Հուսիկ...
Գրքի հիշատակարանում գրած է, թե ինչպես նա դրամը տվեց գրքի դիմաց... երևի կարծելով, որ ցորենն անգամ կենդանություն չէ, որ անգամ նա չի փրկի իր
կյանքը մահից: