Պահպանված ջերմ ու անկեղծ նամակներից, ժամանակակիցների հուշերից ու բանաստեղծություններից հայտնի է, որ Վահան Տերյանն ու Հովհաննես Թումանյանի դուստրը՝ Նվարդը, մտերիմներ են եղել։ Հատկապես նամակներում զգալի է, որ բանաստեղծը հրապուրված է եղել Նվարդով, վստահել է նրան, քննարկել ամենատարբեր հարցեր։ Ներկայացնում ենք մի զգացմունքային նամակ, որ Վ․ Տերյանը գրել է 1914 թվականի հունիսի 24-ին հայրենի Գանձակից։
Ուշանում է Ձեր նամակի պատասխանը, բայց Դուք չպիտի նեղանաք, սիրելի Նուարդ։ Չեմ ուզում պատճառաբանել նամակիս ուշանալը, նախ նրա համար, որ երկար կլիներ գրել և հետաքրքրական չէ այդ ամենը, բայց առավել այն պատճառով, որ ամեն մի պատճառաբանություն կարելի է այս կամ այն կերպ հերքել։ Ավելի լավ է հավատալ բարեկամներին և ոչ մի վատ բան չենթադրել այդպիսի դեպքերում։ Այս դեպքում ես ունեմ հիմնավոր պատճառներ, եթե միայն կարելի է հիմնավոր համարել որևէ պատճառ։ Սակայն առհասարակ կուզեի, որ կանոն լիներ մեր մեջ գրել այն ժամանակ, երբ «գրվում» է, երբ կա հոգեկան և ֆիզիկական հնարավորություն։ Այս ամենն ասում եմ, որ մեր մեջ դատարկ բանի համար թյուրիմացություն չպատահի։ Եվ իրավ, ի՞նչ արժե այն նամակը, որը գրվում է միայն գրված լինելու համար։ Այս փոքրիկ նախաբանը թող սրտմտություն չպատճառի Ձեզ։ Серьезно да. Լինենք միշտ ազատ և անկեղծ, որքան որ հնարավոր է։ Կարծեմ կան ծաղիկներ, որոնք փակվում են, երբ մոտենում ես, կամ ձեռք ես տալիս նրանց, կարծեմ կան այդպիսի ծաղիկներ։ Հոգին ավելի քան այդ ծաղիկները վախենում է կեղծիքից ու բռնությունից։ Վերջերս ես այնքան եմ ամփոփվել իմ մտածումներով ու զգացումներով իմ մեջ, որ շատ քչերի հետ, գրեթե ոչ ոքի հետ, բացի Պաոլոյից, նամակագրություն չունեմ և նամակ գրելուց էլ ետ եմ սովորել։ Իսկ պաշտոնական կամ կիսապաշտոնական նամակագրությունից գրեթե զզվում եմ։ Դրա համար ես կուզեի նամակագրության ժամանակ ինձ միանգամայն ազատ զգալ և անպատասխանատու, ինչպես ինքս իմ առջև: Հակառակ դեպքում ինձ համար կստեղծվեն շատ անախորժ մոմենտներ: Բանն այն է, որ նամակ գրելը ես համարում եմ մի
զրույց, իսկ ընկերական և մտերմական զրույցի ժամանակ խոսքեր չես ընտրում և չես աշխատում խոսել տրամաբանորեն ու «խելոք», այլ զրուցում ես անբռնազբոսիկ, ազատ,
առանց վախենալու և քաշվելու: Ահա թե ինչու ես ասում եմ, որ նամակը պետք է միայն այն մարդը կարդա, ում գրված է նա: Նամակում գրածիս համար ոչ ոք իրավունք չունի ինձ պատասխանատվության կոչելու, ինչպես իմ մտերմին ասած մասնավոր, ինտիմ խոսակցության համար, ինչին էլ վերաբերվի այդ զրույցը: Ահա այսպիսի ինտիմ
նամակագրություն եմ սիրում ես: Ուրիշ տեսակ՝ ոչ : Ձեր նամակը ինձ ուրախացրեց և տխրեցրեց: Ուրախացրեց, որովհետև Դուք էիք գրել այն, տխրեցրեց, որովհետև բուռն ցանկություն զգացի Ձեզ տեսնելու և ջերմ համբուրելու, իսկ Դուք չկայիք և հեռու էիք...
Եվ հիշեցի ես հորդ անձրևի տակ
Սլացող կառքը, որ տանում էր մեզ,
Եվ քո խոսքերի կարկաչունն արագ,
Եվ քո աչքերի փայլը հրակեզ...
Մտաբերեցի և՜ «Եդեմ» այգին,
Եվ համբույրները տարփոտ գգվանքում,
Երբ հրահրում է կուրծքըս քո կրծքին
Մի բոցով այրում հոգիս քո հոգում․․․
Եվ հրաժեշտը մեր տխուր ու ցուրտ,
Երբ մենք անկարող գրկել մեկմեկու,
Ձեռք էինք պարզում սառն ու անխորհուրդ,
Որպես առօրյա ծանոթներ երկու․․․
Բայց գուցե մնաց և քո հոգու մեջ
Մի տխուր նվագ, լուսեղեն մի հուշ,
Որպես սիրելի պոետից մի էջ,
Որ ժպտում է միշտ գգվանքով անուշ․․․
Չկարծեք, սիրելի Նվարդ, որ ես սովորություն ունեմ իմ նամակները «պոեզ»-ներով զարդարելու։ Քավ լիցի: Այս էքսպրոմտը վաղուց էր «լեզվիս վրա» էր, ինչպես ասում են, և դուրս թռավ։ Այս «պոեզ»-իս ներող աչքով նայեցեք և խիստ մի դատեք։ Գուցե ապագայում նա ավելի շնորհալի հագուստով ու ձևով ներկայանա Ձեզ, թեև նա նույնը կլինի (եթե միայն «համաձայնի» փոխվել): Թող Ձեր անուշ աչքերը սիրով ընդունեն իմ այս տխուր թռչնակին։
Դուք ուզում եք, որ «այն գրքույկը» ղրկեմ, բայց ես առայժմ չեմ ղրկում։ Գուցե ինձ հաջողվի մի ավելի լավ հիշատակ ղրկել Ձեզ, երբ այս չոլ երկրից դուրս գամ լույս աշխարհ: Համենայն դեպս, ես երբեք չեմ զլանա Ձեզ «մնայուն» հիշատակ նվիրելուց, եթե միայն Ձեր մեջ «մնայուն» լինի այդպիսի հիշատակ ունենալու և մոռացության ցանկություն չզգաք դեպի իմ հիշատակը։ Այդպես եմ ասում ես, որովհետև իմ սիրտը տխուր է այսօր, թեպետև պայծառ տխրությամբ։ Ահա մեր սարերն էլ այսօր մշուշով են պատել իրենց բարձր գլուխները, որովհետև իմ սիրտը տխուր է: Այո, ես այդպես եմ կարծում։ Серьезно да!
Սեղանս զարդարված է այդ կապույտ ու կանաչ սարերի վայրի, քնքույշ ծաղիկներով և մեր պայծառ դաշտերի ծաղիկներով: Շատ են, անունները չգիտեմ։ Մի առանձին փունջ էլ կա անմոռուկներից։ Ահա այդ փնջից ուղարկում եմ մի սիրուն ու լավ աղջկա մի քանի ծաղիկ, որ նա ինձ չմոռանա... Եվ եթե այդ սիրուն ու լավ աղջիկը մեր սարերում լիներ ինձ հետ, գիտե՞ք որքան լավ կլիներ - ես պիտի ասեի նրան. «սիրուն աղջիկ, տեսնո՞ւմ ես—ահա մեր սարերը լա՜յն ու բաց, տեսնո՞ւմ ես որքան ծաղիկ կա այստեղ - ահա, այդպես լայն ու բաց է և իմ սիրտը և այնտեղ ավելի շատ ծաղիկներ կան քեզ համար, քան այս սարերում բարձր և դաշտերում լայն, որովհետև ես այս սարերի զավակն եմ և այս դաշտերի մանուկը»։ Այդպես կասեի ես այն սիրուն աղջկան, եթե նա մեր սարերում լիներ ինձ հետ, այն աղջկան, որին այսօր ուղարկում եմ մի քանի փոքրիկ ծաղիկ մեր սարերից, մի քանի անմոռուկ, որ նա ինձ չմոռանա...
Բայց ես կուզեի, որ այդ աղջիկն ինձ «սենտիմենտալ» աղու տեղ չդներ։ [Серьезно да! Մինչև վստահելի մարդ չգտնեմ, չեմ կարող նամակը ուղարկել քաղաք՝ փոստ։ Ինձ ասացին, որ վաղը մեկը քաղաք է գնում, բայց ես վախենում եմ, ուստի շատ կուզենայի իմանալ, արդյոք հասա՞վ սույն ուղերձը նաև նրա համար, որ ուզում եմ Ձեզնից մի լուր իմանալ: Ի դեպ, որտե՞ղ եք լինելու ամառը։ Դուք ինձ տվել եք կուրսերի հասցեն — պե՞տք է և կարելի է արդյոք մշտապես գրել այդ հասցեով]։
Ձեր Վահան Տերյան