«Մարիամ» անունն այն սակավաթիվ անձնանուններից, որ ունի միաժամանակ լեզվական, կրոնական ու մշակութային շերտեր։ Այն հանդիպում է հին եբրայական, արամեական, հունական, լատինական, արաբական և հայկական աղբյուրներում՝ պահպանելով իր հիմնական հնչյունական կառուցվածքը։ Գրեթե բոլոր ժողովուրդները, որոնք գործածում են այս անձնանունը, այն ընկալում են ոչ միայն որպես կանացի անուն, այլև որպես հոգևոր և մշակութային խորհրդանիշ։
Պատմություն և ծագում
Անվան ամենահին հաստատված ձևը հանդիպում է Աստվածաշունչում՝ որպես «Միրիամ (Miryām)»։ Միրիամը Մովսես-ի քույրն էր։ Միրիամը Հին Կտակարանի կարևոր անձերից է։ Նա համարվում է Իսրայելի պատմության առաջին հայտնի կին մարգարեն։ Ավանդության համաձայն՝ նա հետևում է նորածին Մովսեսին Նեղոս գետում, կապ է հաստատում փարավոնի դստեր հետ և նպաստում է ապագա մարգարեի փրկությանն ու դաստիարակությանը։ Եգիպտոսից դուրս գալուց, Կարմիր ծովն անցնելուց հետո, Միրիամը առաջնորդում է կանանց և ղեկավարում նրանց երգն ու փառաբանությունը։ Այս դրվագներից հնարավոր է ենթադրել, որ «Մարիամ» անունը սկզբնապես կապված է եղել ոչ միայն մայրության, այլև կանանց առաջնորդության հետ։ Եբրայերենում անունը գրվում է՝ מרים (Miryām)։ Այս անունը հետագայում անցնում է արամեերենին ու ասորերենին՝ «Maryam»։ Հունարենում կիրառվում Μαριάμ (Mariam) - Μαρία (Maria) ձևերով։ Լատիներենում գործածվում է «Maria»։ ձևով։ Այս շղթայի միջոցով անունը տարածվում է Եվրոպայում, իսկ քրիստոնեական ավանդույթի մեջ ամրապնդվում է Մարիամ Աստվածածնի շնորհիվ։
Իսլամում
Իսլամական ավանդույթում, մասնավորապես Ղուրանում Մարիամը միակ կինն է, որի անունը հիշատակվում է ուղղակիորեն և բազմիցս։ Նրան է նվիրված մահմեդականների Սուրբ գրքի 19-րդ սուրահը։ Ղուրանում Մարիամը ներկայացվում է որպես Աստծո ընտրյալ, բնութագրվում որպես մաքուր և բարեպաշտ, հոգևոր առումով բարձր։ Այստեղ էլ նա ներկայացվում է որպես Հիսուս Քրիստոսի՝ Իսայի մայր։ Ղուրանի համաձայն՝ Մարիամը մեծանում է տաճարում, ստանում է հատուկ հոգևոր պաշտպանություն և դիմակայում է հասարակական ճնշումներին։ Նա ներկայացվում է ոչ միայն որպես մայր, այլ որպես ինքնուրույն անհատ։ Թեպետ Ղուրանում հիշատակվում են նաև այլ կանայք (օրինակ՝ մարգարեների կանայք, Մովսեսի մայրը, փարավոնի կինը), նրանք երբեք չեն նշվում անուններով։ Այս հանգամանքը ևս ընդգծում է Մարիամի բացառիկ կարգավիճակը իսլամական ավանդույթում։
Հայերենում
Հ. Աճառյանի «Հայոց անձնանունների բառարանում» «Մարիամ»-ը ներկայացված է որպես հայոց մեջ վաղուց արմատավորված անուն, որը ներմուծվել է քրիստոնեության ընդունումից հետո՝ եկեղեցական և աստվածաշնչյան ավանդույթի միջոցով։ Հայերենը, ի տարբերություն արևմտաեվրոպական լեզուների, պահպանել է անվան հին սեմական «մ» վերջավորությունը, ինչպես արաբերենում և արևելյան մի շարք լեզուներում։ Այս փաստը վկայում է, որ հայերեն «Մարիամ»-ը առավել մոտ է անվան նախնական ձևերին, քան, օրինակ, «Մարիան»։
Ստուգաբանություններ
«Մարիամ» անունը միանշանակ ստուգաբանություն չունի։ Ըստ որոշ լեզվաբանների, անունը կարող է կապ ունենալ հին եգիպտական «mr / mry» արմատի հետ, որը նշանակում է «սիրելի», «սիրված»։ Այս վարկածը հիմնավորվում է այն փաստով, որ Մովսեսի պատմությունը կապված է եգիպտական միջավայրի հետ։ Եբրայական մեկնողական ավանդույթում տարածված է երկու հիմնական մոտեցում.
ա) «Դառնություն» (mar)։ Եբրայերեն mar նշանակում է «դառը»։ Ըստ այս ստուգաբանության, անունը արտացոլում է հրեաների դառը կյանքը Եգիպտոսում։
բ) «Ապստամբություն» (meri)։ Եբրայերեն «meri / marah» նշանակում է «ապստամբել»։ Այս մեկնությունը կապվում է Միրիամի ակտիվ բնավորության ընկալման հետ։ Այս մեկնությունները կրում են ավելի շատ խորհրդանշական, քան մաքուր լեզվաբանական բնույթ։
Միջնադարում Սուրբ Հերոնիմոսի և այլ հեղինակների կողմից անունը մեկնաբանվել է որպես՝ «ծովային կաթիլ» (stilla maris), նաև՝ «ծովային աստղ» (stella maris)։ Վերջինս դարձել է Աստվածածնի հայտնի բնութագրիչներից մեկը։
«Մարիամ» անունն ունի շատ տարբերակներ.
• Maryam (արաբ., պարսկ.)
• Mariam (հայ., վրաց.)
• Maria (լատ., եվրոպ.)
• Mary (անգլ.)
• Marie (ֆրանս.)
• Miriam (եբր.)
Այս բազմազանությունը ցույց է տալիս անվան բացառիկ կենսունակությունը տարբեր լեզուներում և մշակույթներում։
Հոգևոր խորհուրդը
Մարիամ անունը համաշխարհային մշակույթում դարձել է մայրության, մաքրության, հավատքի, ներքին ուժի, հավատարմության ու զոհաբերության խորհրդանիշ։ Այն միավորում է երեք մեծ կրոնական համակարգերի հզոր կանացի կերպարները՝ Միրիամ՝ Մովսեսի քույր, Մարիամ Աստվածածին՝ քրիստոնեություն, Մարիամ՝ Իսայի մայրը՝ իսլամ։ Սա անվանը տալիս է բացառիկ համամարդկային նշանակություն։