1957 թվականին Հայաստանում նշվում էր Եղիշե Չարենցի ծննդյան 60-ամյակը։ Բոլորի շուրթերին, իհարկե, նրա անմահ Ես իմ անուշ Հայաստանի-ին էր։ Սա էր պատճառը, թե ոչ, սակայն հենց Չարենցի կամար անունը ստացավ Երևան-Գառնի ավտոճանապարհի Ողջաբերդ գյուղի հատվածում նույն թվականին կառուցված՝ Ռաֆայել Իսրայելյանի նշանավոր հուշակոթողը։ Գուցե պատճառն այն էր, որ կամարին փորագրված էր և, թերևս, այցելուներից շատերը կամարից բացվող տեսարանի առջև այսօր էլ ինքնաբերաբար կրկնում են Արարատին ուղղված Չարենցի սիրո խոստովանությունը․
․․․Աշխա՛րհ անցի՛ր, Արարատի նման ճերմակ գագաթ չկա․
Ինչպես անհաս փառքի ճամփա՝ ես իմ Մասիս սա՛րն եմ սիրում։
Ըստ կամարի հետ կապված ժողովրդական զրույցների, որոնք այսօր էլ զբոսաշրջիկներին ներկայացնում են ուղեկցորդները, Եղիշե Չարենցն այս վայրում հաճախ էր լինում և հիանում Արարատով։ Ըստ մեկ այլ զրույցի՝ սա բանաստեղծի թաղման վայրն է։
Իսկ իրականում Արարատին նայող բլրի վրա կամար կառուցելու գաղափարը ճարտարապետ Ռաֆայել Իսրայելյանն ունենում Գառնու ավտոճանապարհի շինհրապարակ այցելության ժամանակ։ Այս մասին Ջիմ Թորոսյանը նշում է․
«․․․կամարի գաղափարը ծագել էր Երևան-Գառնի-Գեղարդ ճանապարհի շինարարության ժամանակ, երբ, իր խոսքերով, «դոստ» լինելով ճանապարհաշինարարների հետ, գնացել էր նրանց հետ շինհրապարակ, բարձրացել բլրի վրա և զարմանալով ու հիանալով այնտեղից բացված տեսարանով, որոշել՝ այստեղ «Մասիսի տաճար» կառուցել: Այս կառույցում, ինչպես և մյուսներում, երևում է Ռ. Իսրայելյանի սերը դեպի խոսքը, գիրը, էպիգրաֆիկան ճարտարապետության մեջ:Արձանագրություններըորպես ճարտարապետական արտահայտչամիջոց օգտագործելու ձգտումը մեր մեծ ուսուցչից անցավ շատերիս, մասնավորապես ինձ»:
Կամարի էսքիզներից մեկի անկյունում ճարտարապետն այս կոթողն անվանել է «Տաճար Մասիսին», այն ընկալելով որպես հայերիս համար սրբազան լեռան պաշտամունքի մի վայր։ Այս ընկալումը փաստվում է նաև կամարի ներքո կառուցված քարե նստարանի առկայությամբ, որը գործնական նշանակություն ունենալով հանդերձ, հիշեցնում է բեմ, խորան կամ զոհասեղան։
Կամարի ամենակարևոր առանձնահատկությունը նրա կապն է շրջակա բնապատկերի հետ։ Կամարի բացվածքը լեռը դարձնում է տեսարանի կենտրոնական կերպարը։ Ճարտարապետական ձևը գործում է որպես տեսողական շրջանակ, որի միջոցով դիտողը կենտրոնանում է հեռավոր լեռան վրա։ Դեպի կառույց բարձրանալիս դիտման կետը փոխվում է, և Արարատի առինքնող ու վեհացնող տեսարանը աստիճանաբար բացվում է դիտողի առջև։
Կամարի տեսարանով ներշնչված, Մարտիրոս Սարյանը 1958 թվականին ստեղծում է նույնանուն կտավը։
Աղբյուրը՝ Ռաֆայել Իսրայելյանին նվիրված կայք՝ www.risraelyan.com